De BRICS-landen willen hun onderlinge betalingen sneller, goedkoper en minder afhankelijk van westerse financiële infrastructuur maken. BRICS Pay moet nationale betaalsystemen met elkaar verbinden. Maar van een nieuwe wereldwijde tegenhanger van SWIFT is voorlopig nog geen sprake.

De strijd om invloed op het internationale financiële systeem krijgt een nieuwe dimensie. Terwijl de BRICS-landen hun economische samenwerking proberen te verdiepen, werken ze tegelijkertijd aan manieren om grensoverschrijdende betalingen minder afhankelijk te maken van bestaande, door het Westen gedomineerde infrastructuur.
Waarom de dollar hierbij zo belangrijk blijft
Daar komt nog iets bij: SWIFT en de dollar zijn niet hetzelfde. SWIFT is een berichteninfrastructuur. De Amerikaanse dollar is een valuta.
Het is dus theoretisch mogelijk om SWIFT te gebruiken voor transacties die niet in dollars plaatsvinden. In de praktijk speelt de dollar echter een zeer grote rol in internationale handel en financiële markten.

Wanneer BRICS-landen meer transacties in hun eigen valuta willen uitvoeren, proberen ze daarom niet noodzakelijkerwijs SWIFT zelf te vervangen. Ze kunnen proberen de afhankelijkheid van bepaalde financiële en monetaire tussenstappen te verminderen.

Dat is een subtiel maar belangrijk verschil.

Een Indiase onderneming die in roepies zaken doet met een Braziliaanse onderneming hoeft bijvoorbeeld niet per se eerst Amerikaanse dollars als tussenvaluta te gebruiken. Als de financiële infrastructuur het toelaat, kunnen beide landen meer rechtstreekse mechanismen ontwikkelen om betalingen in hun nationale valuta te verwerken en af te wikkelen.

Is dit hetzelfde als de-dollarisation?
Niet noodzakelijk. De term 'de-dollarisation' wordt vaak gebruikt voor processen waarbij landen minder afhankelijk willen worden van de Amerikaanse dollar. Maar de ontwikkeling van BRICS Pay hoeft niet automatisch te betekenen dat BRICS-landen de dollar volledig willen verlaten.

Mikhaylishin van BRICS Pay benadrukte juist dat gebruikers de dollar kunnen blijven gebruiken als ze dat willen. Het doel is volgens die benadering vooral het creëren van meer keuzemogelijkheden. Dat past ook bij de gezamenlijke verklaring van de BRICS-top in New Delhi. Daarin werd niet aangekondigd dat de groep een gemeenschappelijke munt zou invoeren of de dollar formeel zou vervangen.

De nadruk lag op interoperabiliteit, lokale valuta en praktische oplossingen voor grensoverschrijdende betalingen. Dat is veel minder spectaculair dan het idee van een 'BRICS-munt', maar economisch gezien mogelijk relevanter.

Kan BRICS Pay SWIFT vervangen?
Op korte termijn is dat moeilijk voorstelbaar. SWIFT heeft een enorme voorsprong op het gebied van schaal, standaardisering, internationale aansluiting en institutioneel vertrouwen.

Analist Alejandro Reyes van de University of Hong Kong stelde tegenover Al Jazeera dat hij niet verwacht dat BRICS Pay SWIFT wereldwijd zal vervangen. Volgens hem ligt de betekenis van BRICS Pay eerder in het geleidelijk verminderen van de afhankelijkheid van SWIFT in specifieke handelsroutes, met name binnen BRICS en bij transacties die in lokale valuta plaatsvinden. Dat betekent dat de echte verandering misschien niet bestaat uit een nieuw systeem dat het oude systeem volledig verdringt.
De verandering kan juist bestaan uit een veel meer versnipperd internationaal betalingssysteem. In plaats van één dominante infrastructuur kunnen meerdere systemen naast elkaar functioneren.

Bijvoorbeeld:
- SWIFT voor een groot deel van de bestaande internationale bankcommunicatie.
- CIPS voor een groeiend deel van de internationale renminbi-transacties.
- UPI voor India's digitale betalingsinfrastructuur.
- Pix voor Brazilië.

BRICS Pay als mogelijke verbindende laag tussen nationale systemen zou de internationale financiële architectuur geleidelijk pluralistischer maken.

De echte uitdaging: vertrouwen en standaardisering
Technologie is waarschijnlijk niet het grootste probleem. Een QR-code over een grens sturen is relatief eenvoudig. Een internationaal financieel netwerk bouwen waarin banken, centrale banken, toezichthouders en bedrijven elkaar vertrouwen, is veel ingewikkelder.

Daarvoor zijn onder meer afspraken nodig over:
- identificatie van klanten;
- anti-witwasregels;
- sanctieregimes;
- valutaconversie;
- wisselkoersen;
- kapitaalcontroles;
- privacy;
- cyberveiligheid;
- geschillenbeslechting;
- toezicht;
- aansprakelijkheid bij fouten of fraude;
- standaarden voor financiële berichten.

En juist hier lopen de BRICS-landen sterk uiteen.

Een financieel systeem dat Rusland, China, India, Brazilië, Iran, Saudi-Arabië en andere landen met verschillende regelgeving en geopolitieke belangen met elkaar moet verbinden, heeft niet alleen technische interoperabiliteit nodig. Het heeft ook institutionele interoperabiliteit nodig.

Wat gebeurt er met de valuta?
Een ander probleem is dat een netwerk voor betalingen nog geen oplossing biedt voor valutarisico.

Stel dat een Braziliaans bedrijf een Chinees bedrijf wil betalen. Als de Braziliaanse real en de Chinese renminbi rechtstreeks worden gebruikt, moeten banken nog altijd bepalen hoe de wisselkoers tot stand komt en hoe de liquiditeit tussen beide valuta's wordt gegarandeerd.

Dat is een fundamentele kwestie.

De dollar speelt in het huidige systeem niet alleen een rol als betaalmiddel, maar ook als belangrijke reservemunt en als bron van liquiditeit op internationale markten.

Een alternatief betalingssysteem moet daarom uiteindelijk meer bieden dan alleen een technische verbinding. Er moeten voldoende partijen bereid zijn om de betrokken nationale valuta daadwerkelijk te houden, te verhandelen en te gebruiken.

De rol van China is bijzonder belangrijk
Binnen het BRICS-project heeft China een bijzondere positie. China beschikt over een enorme economie, een eigen internationale betalingsinfrastructuur via CIPS en een munt die Beijing internationaal verder probeert te positioneren. Daardoor kan China een belangrijke motor zijn achter een systeem waarin meer internationale transacties in nationale valuta plaatsvinden.

Tegelijkertijd betekent de omvang van China niet dat andere BRICS-landen automatisch bereid zijn hun financiële infrastructuur rond de Chinese munt te organiseren. Voor India ligt dat bijvoorbeeld gevoelig. New Delhi heeft er belang bij om strategische autonomie te behouden en zal niet noodzakelijkerwijs een systeem willen vervangen waarbij de afhankelijkheid van de dollar wordt ingeruild voor een nieuwe afhankelijkheid van de renminbi.

Ook Brazilië en de Golfstaten hebben hun eigen belangen.

Daarom is de vraag niet alleen of BRICS technisch een alternatief kan bouwen. De vraag is ook hoeveel politieke en financiële ruimte de afzonderlijke leden bereid zijn aan elkaar te geven.

En Rusland?
Voor Rusland is de inzet directer. De uitsluiting van verschillende Russische banken van SWIFT heeft laten zien wat er gebeurt wanneer toegang tot belangrijke internationale financiële infrastructuur wordt beperkt. Rusland heeft daarom sterke prikkels om alternatieve betalingskanalen te ontwikkelen.

Een netwerk waarmee Russische banken makkelijker transacties kunnen uitvoeren met banken in landen die bereid zijn dergelijke verbindingen te gebruiken, kan de impact van financiële sancties beperken. Maar ook hier geldt een belangrijke beperking.

Een alternatief netwerk werkt alleen als buitenlandse banken en bedrijven bereid zijn het te gebruiken. Een betalingsinfrastructuur kan technisch uitstekend functioneren, maar weinig betekenis hebben als grote financiële instellingen, multinationals en handelspartners buiten het netwerk blijven.

Netwerkeffecten zijn dus zowel de grootste kracht van SWIFT als de grootste hindernis voor nieuwkomers.

De toerist als onverwachte testcase
Een interessant onderdeel van BRICS Pay is dat de toepassing niet uitsluitend gericht is op banken en grote internationale ondernemingen.
Het systeem zou ook het betalingsverkeer voor consumenten en toeristen kunnen vergemakkelijken.

Een reiziger zou bijvoorbeeld zijn eigen nationale betaalapp kunnen gebruiken in een ander BRICS-land, zonder noodzakelijkerwijs een internationale creditcard of een aparte lokale bankrekening nodig te hebben. Dat klinkt misschien minder geopolitiek dan het vervangen van SWIFT, maar juist dit soort toepassingen kan belangrijk zijn.

Internationale betalingssystemen worden uiteindelijk niet alleen gebruikt door centrale banken en multinationals. Miljarden mensen betalen dagelijks voor producten, diensten, hotels, restaurants en vervoer.

Als nationale systemen daadwerkelijk interoperabel worden, kan dat de internationale betaalervaring voor consumenten veranderen.

De vraag die boven BRICS Pay hangt
De belangrijkste vraag is daarom misschien niet: 'Kan BRICS Pay SWIFT vervangen?'

Maar eerder:
'Kan BRICS een internationaal betalingsnetwerk bouwen waarin landen minder afhankelijk zijn van één dominante financiële infrastructuur?'

Dat is een veel realistischer vraag.

Het antwoord zal afhangen van de mate waarin de BRICS-landen hun nationale systemen daadwerkelijk aan elkaar kunnen koppelen, gemeenschappelijke technische standaarden kunnen ontwikkelen en afspraken kunnen maken over toezicht, valuta en financiële risico's.

Daarbij hoeft BRICS Pay niet de omvang van SWIFT te bereiken om betekenis te krijgen. Als het systeem erin slaagt om bepaalde handelsstromen tussen BRICS-landen buiten bestaande kanalen om te laten verlopen, kan de afhankelijkheid van de bestaande infrastructuur al gedeeltelijk afnemen. Dat zou vooral zichtbaar kunnen worden in handelscorridors tussen landen die bereid zijn transacties in nationale valuta af te wikkelen.

Van één financieel systeem naar meerdere systemen
De meest waarschijnlijke verandering is daarom geen plotselinge machtswisseling. Er ontstaat eerder een internationale financiële wereld waarin verschillende systemen naast elkaar bestaan.

SWIFT blijft een belangrijk wereldwijd netwerk. CIPS kan verder groeien. Nationale systemen zoals UPI en Pix kunnen internationaal worden gekoppeld. En BRICS Pay kan proberen daar een verbindende laag tussen te vormen. Dat leidt tot een wereld waarin internationale betalingen minder uniform worden.

Voorstanders zullen daarin meer financiële autonomie en veerkracht zien. Critici kunnen wijzen op de complexiteit en fragmentatie die ontstaat wanneer verschillende betalingsnetwerken, regelgeving en valuta's naast elkaar bestaan.

Welke kant het opgaat, zal uiteindelijk afhangen van het gebruik. Want een betalingsnetwerk krijgt zijn macht niet alleen door wat regeringen aankondigen, maar vooral doordat banken, bedrijven en consumenten het daadwerkelijk gaan gebruiken.

BRICS Pay hoeft SWIFT dus niet volledig te vervangen om de internationale financiële architectuur te veranderen. Het kan al voldoende zijn als het een geloofwaardig alternatief wordt voor een deel van de wereldhandel.

De New Delhi-top laat in ieder geval zien dat de discussie over internationale betalingsinfrastructuur niet langer alleen een technisch onderwerp is. Het is inmiddels ook een kwestie van economische autonomie, geopolitiek en macht.

En misschien wel de belangrijkste ontwikkeling is dat BRICS zelf lijkt te erkennen dat er geen eenvoudige vervanger voor het huidige systeem bestaat. De toekomst kan daarom minder draaien om één systeem dat het andere vervangt, en meer om een wereld waarin meerdere betalingsnetwerken met elkaar concurreren én met elkaar moeten leren communiceren.